Mấy năm nay, tôi quan sát thị trường nông nghiệp và thấy một loại cây khá đặc biệt. Đó là cây xáo tam phân. Nhiều bà con vừa tò mò vừa e ngại. Tò mò vì nghe đồn giá trị cao. E ngại vì cây khó tính, trồng không khéo là mất cả vốn lẫn công. Hôm nay tôi xin kể lại câu chuyện một mô hình trồng xáo tam phân ở Khánh Hòa mà tôi được nghe. Mong bà con có thêm một góc nhìn thực tế trước khi quyết định.
Cây xáo tam phân là cây gì?
Xáo tam phân là cây thân gỗ nhỏ, lớn chậm. Cây vốn mọc tự nhiên ở vùng rừng núi Nam Trung Bộ như Khánh Hòa, Ninh Thuận. Tôi từng nghe một anh làm dược liệu chia sẻ một điều thú vị. Bộ rễ của cây nhìn xù xì như “củi khô”. Vậy mà đó lại là phần quý nhất, chứa hàm lượng dược chất cao nhất.
Theo tài liệu tôi tham khảo, trong cây có hợp chất coumarin. Ngoài ra còn một số hoạt chất được cho là hỗ trợ gan, giải độc và tăng sức đề kháng. Tuy nhiên, đây là phần liên quan đến sức khỏe. Bà con cần tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc cơ quan chuyên môn. Đừng vội tin hết vào lời đồn.
Vì sao cây xáo tam phân được xem là “khó tính”?
Nhiều người tìm hiểu về xáo tam phân thường bỏ qua một điều quan trọng. Đây là cây rất kén đất. Qua những gì tôi được nghe, cây dễ chết khi thay đổi thổ nhưỡng, khí hậu. Tỷ lệ nảy mầm tự nhiên lại thấp. Cây con thì lớn rất chậm. Thời gian thu hoạch thường kéo dài 5–6 năm. Nói cách khác, đây không phải cây “trồng nhanh ăn liền”. Cây cần sự kiên nhẫn, giống như khi bà con theo đuổi mô hình tre lục trúc lấy măng lâu năm.
Giá trị kinh tế của cây xáo tam phân
Điều nhiều bà con quan tâm nhất là câu hỏi: trồng có đáng công không? Tôi xin nêu lại vài con số mà mô hình ở Khánh Hòa từng công bố. Nêu ra để bà con hình dung. Còn kết quả ra sao thì tùy từng người.
| Bộ phận / Sản phẩm | Trạng thái | Giá tham khảo (VNĐ/kg) |
|---|---|---|
| Thân, lá | Tươi | ~ 300.000 |
| Rễ (hàng xô) | Tươi | ~ 1.000.000 |
| Rễ (hàng tuyển chọn) | Tươi | Lên tới 5.000.000 |
| Tỷ lệ sơ chế | Khô | 3kg tươi cho ra 1kg khô |
Theo mô hình này, mỗi hecta có thể cho khoảng 300 triệu đồng mỗi năm trong giai đoạn khai thác. Gia đình chủ vườn cho biết thu về khoảng 5 tỷ đồng mỗi năm. Lợi nhuận sau thuế hơn 1 tỷ. Đây là con số của một trường hợp cụ thể. Bà con nên xem như tư liệu tham khảo. Kết quả còn tùy vùng đất, cách chăm và thị trường từng thời điểm.
So sánh với các cây làm kinh tế khác
Bà con nào đang cân nhắc thì nên nhìn cho khách quan. Hãy đặt xáo tam phân bên cạnh vài mô hình khác. Ví dụ như cây sưa đỏ làm giàu cũng là cây dài hạn, giá trị cao nhưng cần vốn và thời gian. Hay như khởi nghiệp cây nhàu trên đất phèn lại hợp với vùng đất khó. Mỗi cây một tính. Quan trọng là hợp đất, hợp sức mình.
Hành trình thuần hóa cây xáo tam phân
Câu chuyện tôi được nghe kể xoay quanh anh Nguyễn Văn Khôn. Anh vốn là kỹ sư bưu chính viễn thông. Năm 2011, anh quyết định bỏ phố về quê. Nghe đâu ban đầu anh gặp không ít thất bại. Cây không chịu thích nghi, hao hụt vốn không nhỏ. Điều này cũng dễ hiểu. Bất kỳ ai bỏ phố về quê khởi nghiệp đều phải trả “học phí” cho những mùa đầu.
Bước ngoặt đến vào khoảng năm 2012. Anh làm chủ được kỹ thuật giâm cành vô tính. Nhờ vậy, cây vừa giữ được nguồn gen quý, vừa nâng cao tỷ lệ sống. Đến nay, vườn ở xã Ninh Vân, thị xã Ninh Hòa rộng khoảng 5,6 ha. Nơi đó có hơn 500.000 gốc đã 6 năm tuổi. Cây sinh trưởng khá đồng đều trên đất đồi.
Chuỗi giá trị và bài học về canh tác bền vững
Điều tôi tâm đắc nhất không nằm ở con số. Nó nằm ở cách người ta làm. Họ chuyển từ bán nguyên liệu thô sang chế biến sâu. Theo thông tin công bố, mô hình đã lập công ty dược liệu riêng. Họ phát triển nhiều dòng sản phẩm. Có thể kể đến trà thảo mộc, viên nang, thực phẩm bảo vệ sức khỏe. Một số sản phẩm còn đạt chuẩn OCOP 4–5 sao.
Mô hình còn tạo việc làm cho vài chục lao động địa phương. Họ cũng lập chi hội nông dân cùng canh tác theo hướng hữu cơ. Chi hội hỗ trợ kỹ thuật và bao tiêu đầu ra. Với tôi, đó mới là phần đáng quý. Một cây thuốc từng có nguy cơ cạn kiệt nay được bảo tồn. Hơn thế, nó còn nuôi sống cả một cộng đồng.
Vài điều bà con nên kiểm tra trước khi trồng
Trước khi xuống giống, tôi nghĩ bà con nên tìm hiểu kỹ nguồn giống. Nên đối chiếu thổ nhưỡng vùng mình với đặc tính của cây. Và nên hỏi những người đã trồng thật. Nếu định mở rộng diện tích, bà con cũng cần kiểm tra quy hoạch. Nên cập nhật giá đất nông nghiệp tại địa phương với cơ quan có thẩm quyền. Tránh cảnh trồng xong mới vướng thủ tục.
Lời kết
Với tôi, câu chuyện xáo tam phân ở Khánh Hòa là một minh chứng đẹp. Nó cho thấy ta có thể vừa giữ được cây thuốc quý, vừa làm ra giá trị kinh tế. Nhưng tôi cũng xin nói thật lòng. Đây là cây khó. Cây cần vốn, cần kiên nhẫn và cần cả may mắn về thị trường. Bà con nào quan tâm thì cứ tìm hiểu thật kỹ. Hãy đi xem tận nơi, hỏi người làm thật, rồi hẵng quyết định. Làm nông cũng như làm đất. Chậm mà chắc thì lòng mình mới yên.