Trong nhiều chuyến ngược lên vùng núi phía tây Khánh Hòa, tôi hay được nghe bà con nhắc tới một loại cây tên rất lạ. Đó là xáo tam phân. Có anh làm vườn ở Ninh Hòa từng kể với tôi rằng loài cây này mọc tự nhiên quanh vùng núi Hòn Hèo. Rồi có giai đoạn nó gần như biến mất, vì bị đào tận gốc. Câu chuyện hồi sinh cây xáo tam phân Hòn Hèo Khánh Hòa khiến tôi suy nghĩ nhiều. Nên hôm nay tôi xin chia sẻ vài góc nhìn để bà con cùng tham khảo.
Tôi viết bài này với tinh thần chia sẻ. Đây là kinh nghiệm quan sát và những gì tôi được nghe kể. Tôi không khẳng định hay hứa hẹn điều gì. Chuyện dược liệu, chuyện đất đai đều là việc lớn. Bà con nên tự tìm hiểu kỹ. Cũng nên đối chiếu thông tin với cơ quan có thẩm quyền trước khi quyết định.
Xáo tam phân Hòn Hèo Khánh Hòa: từ cây rừng bị lãng quên
Nghe mấy anh lớn tuổi ở vùng Ninh Hòa kể lại, có một thời cây xáo tam phân bị săn lùng dữ lắm. Phần rễ được cho là chứa nhiều hoạt chất quý. Vì vậy người ta đào tận gốc, trốc tận rễ. Riết rồi ngoài tự nhiên gần như không còn.
Qua quá trình quan sát, tôi thấy đây là câu chuyện chung. Nhiều loại cây bản địa có giá trị đều gặp cảnh này. Được giá thì bị khai thác cạn kiệt. Rồi mới có người tiếc mà tìm cách gây dựng lại. Thổ nhưỡng vùng Hòn Hèo được xem là hợp với loài cây này. Còn dược tính cụ thể ra sao thì bà con nên tham khảo ý kiến chuyên môn. Đừng vội tin lời đồn.
Hành trình nhân giống được nghe kể lại
Tôi từng nghe một anh trong vùng chia sẻ về hành trình gây giống lại cây này. Nghe kể, phải mất mấy năm trời thử nghiệm giâm cành. Người ta ghi chép tỉ mỉ từng ngày. Cuối cùng mới tìm ra được đoạn cành cho tỷ lệ sống cao. Đó là đoạn cành không quá non, cũng không quá già.
Sau khi giâm cành thành công, người ta lại thử ươm bằng hạt. Hạt lấy từ những cây đầu tiên ra hoa kết trái. Cứ vậy mà vườn ươm dần lớn lên. Nghe nói tới năm 2025 đã có mấy trăm nghìn cây giống. Với tôi, con số đó không quan trọng bằng tinh thần bền bỉ. Làm thật và không nóng vội.
Bà con quan tâm tới kỹ thuật nhân giống có thể xem thêm bài Kỹ Thuật Trồng Xáo Tam Phân 2026.
Mô hình liên kết vùng nguyên liệu ở Khánh Hòa
Điều tôi thấy hay là cách làm theo hướng liên kết. Theo lời kể, tổng vùng trồng khoảng trăm héc-ta. Một phần do người khởi xướng trực tiếp quản lý. Phần còn lại liên kết với hơn chục hộ dân trong vùng.
Khi tham gia, bà con được hỗ trợ cây giống. Bà con cũng được hướng dẫn kỹ thuật chăm sóc và thu hoạch. Đầu ra thì được bao tiêu. Nhiều người khi bắt đầu với cây dược liệu đều mong muốn điều này. Bởi trồng ra mà không biết bán cho ai thì rất bấp bênh. Dù vậy, tôi vẫn hay nhắc bà con một điều. Hợp đồng liên kết thế nào, quyền lợi ra sao, nên đọc thật kỹ. Cần tham khảo ý kiến người có chuyên môn trước khi ký.
Giá trị kinh tế: góc nhìn thực tế, không thổi phồng
Nhiều người nghe tới dược liệu quý là nghĩ ngay tới làm giàu nhanh. Tôi thì quan sát thấy mọi thứ đều cần thời gian. Với cây xáo tam phân, phần rễ được cho là có giá trị cao nhất. Có thời điểm nghe nói giá dao động khoảng 1,5 đến 2,7 triệu đồng mỗi ký. Nhưng giá thị trường luôn lên xuống tùy từng thời điểm. Bà con nên tự kiểm tra và đối chiếu. Đừng lấy một con số làm chắc.
Điểm đáng chú ý là hướng chế biến sâu. Nghe kể, từ loại cây này người ta đã làm ra nhiều dòng sản phẩm. Có trà túi lọc, dạng bột, dạng cao. Vài sản phẩm còn đạt chứng nhận OCOP. Với tôi, chế biến sâu là cách giữ giá trị lâu dài. Thay vì chỉ bán thô.
Muốn nhìn rộng hơn về các hướng làm kinh tế trên đất nông nghiệp, bà con có thể xem bài 9 Nghề Thu Nhập Tỷ Đồng Tại Nông Thôn.
Trồng xen canh và giữ lấy hệ sinh thái
Tôi vừa làm bất động sản vừa yêu thiên nhiên. Nên tôi rất thích cách canh tác xen canh. Bà con hay nói vui là “lấy ngắn nuôi dài”. Trồng xáo tam phân dưới tán rừng, xen với vườn cây khác. Cách này vừa có thu nhập trước mắt. Lại vừa không phá vỡ lớp phủ tự nhiên của vùng đồi.
Cách làm này khiến tôi nhớ tới một mô hình trồng dược liệu quen thuộc. Bà con có thể đọc thêm bài Kỹ Thuật Trồng Đinh Lăng Lấy Củ. Ngoài ra còn có bài tổng quan Cây Xáo Tam Phân: Mô Hình Trồng Dược Liệu Quý để so sánh góc nhìn.
Vài điều bà con nên cân nhắc trước khi bắt tay
Qua những gì được nghe và quan sát, tôi xin gom lại vài điều. Trước hết, nên tìm hiểu kỹ nguồn giống. Nên chọn cơ sở liên kết uy tín. Tránh mua giống trôi nổi. Kế đến, cần kiểm tra pháp lý và quy hoạch mảnh đất định trồng. Nhất là với đất đồi rừng. Như vậy sẽ không vướng rắc rối về sau.
Đất ở Khánh Hòa mỗi vùng một khác. Vùng Khánh Sơn hợp với sầu riêng. Vùng Khánh Vĩnh có rừng và đồi. Vùng Ninh Hòa gần Hòn Hèo lại có nét riêng. Muốn hiểu thêm câu chuyện cây trồng đặc sản của tỉnh, bà con có thể xem bài Sầu Riêng Khánh Sơn 2026. Cuối cùng, mọi tính toán về vốn liếng và đầu ra đều nên tham khảo người có chuyên môn. Cũng nên đối chiếu với cơ quan chức năng. Vì mỗi trường hợp mỗi khác.
Đôi lời gửi bà con
Với tôi, câu chuyện xáo tam phân Hòn Hèo Khánh Hòa không chỉ là chuyện kinh tế. Nó còn là chuyện giữ lại một loài cây bản địa suýt mất. Một người kiên trì gây dựng lại. Rồi kéo theo cả cộng đồng cùng làm. Cùng giữ lấy rừng núi quê mình. Tôi thấy đó là hướng đi đáng để bà con suy ngẫm.
Tôi chỉ chia sẻ những gì mình quan sát và nghe kể. Tôi không dám khẳng định điều gì chắc chắn. Bà con nào muốn gắn bó với cây dược liệu thì nên đi thực tế. Nên hỏi han người làm trước. Và hãy cân nhắc thật kỹ theo hoàn cảnh của mình.
Các địa danh có thật thuộc tỉnh Khánh Hòa đã nhắc trong bài
- Núi Hòn Hèo (thuộc thị xã Ninh Hòa)
- Ninh Hòa
- Khánh Sơn
- Khánh Vĩnh