Xáo tam phân ở Khánh Hòa là câu chuyện tôi nghe bà con nhắc nhiều mấy năm nay. Nó vốn là một loài cây rừng mọc hoang trên núi Hòn Hèo. Có lúc cây suýt cạn kiệt vì bị đào tận gốc. Giờ nó lại thành cây dược liệu được trồng trong vườn nhà. Nhờ vậy, không ít hộ dân có thêm thu nhập ổn định.
Tôi làm bất động sản, nhưng cũng mê đất đai và cây cối. Với tôi, đây là một góc nhìn hay. Bà con nào đang tính làm vườn, làm nông nghiệp dược liệu có thể tham khảo.
Bài này tôi chia sẻ lại những gì quan sát và nghe kể về cây xáo tam phân tại Khánh Hòa. Tôi cũng ghi thêm vài lưu ý thực tế. Còn trồng cây gì, ở đâu thì bà con nên tìm hiểu kỹ. Hãy đối chiếu với điều kiện đất đai, khí hậu của mình.
Xáo tam phân là cây gì, quý ở chỗ nào?
Xáo tam phân có tên khoa học là Paramignya trimera. Cây thuộc họ cam. Vì vậy khi bẻ cành, vò lá, ta thường thấy mùi tinh dầu thơm nhè nhẹ. Bà con hay mô tả vị của nó hơi chát, đắng nhẹ nhưng có hậu ngọt. Cái hay là gần như bộ phận nào cũng dùng được, từ rễ, thân cho tới lá.
Trong dân gian và y học cổ truyền, xáo tam phân được nhắc tới như một vị thuốc. Người ta cho rằng nó hỗ trợ một số vấn đề về gan và có đặc tính chống viêm. Ở đây tôi xin nói rõ. Đây chỉ là thông tin tham khảo về mặt dược liệu. Còn công dụng cụ thể với sức khỏe thì bà con nên tham khảo ý kiến bác sĩ, thầy thuốc có chuyên môn. Đừng nghe truyền miệng mà tự dùng.
Từ cây rừng Hòn Hèo suýt cạn kiệt đến chuyện đưa về vườn
Qua quá trình quan sát và nghe bà con kể, tôi thấy cây này trước đây mọc tự nhiên nhiều ở vùng núi Hòn Hèo. Có một giai đoạn rộ lên chuyện tìm cây làm thuốc. Người ta đổ xô lên rừng đào. Vì vậy cây ngoài tự nhiên ngày một hiếm. Nó có nguy cơ tuyệt chủng ở khu vực này.
Điều đáng mừng là bà con không khai thác cạn kiệt mãi. Một số hộ đã chủ động mua cây giống từ rừng về trồng. Họ mày mò nhân giống ngay trong vườn nhà. Cách làm này giữ được nguồn gen của cây. Nó cũng mở ra hướng canh tác lâu dài. Với tôi, đây là điểm rất đáng suy ngẫm. Giữ được cây thì mới giữ được nghề.
Người tiên phong và mô hình liên kết ở Khánh Hòa
Có một câu chuyện tôi được nghe kể lại. Đó là về một anh làm dược liệu ở Khánh Hòa nhiều năm gắn bó với cây xáo tam phân. Anh kể rằng thuần hóa cây rừng về vườn không hề dễ. Anh phải trải qua nhiều lần thử nghiệm. Với cách giâm cành, sau nhiều lần thất bại, anh thấy loại cành vừa già vừa non cho tỷ lệ sống cao hơn. Còn gieo hạt thì cây con lại khỏe và bền hơn.
Từ mô hình gia đình, cách làm này dần mở rộng ra cộng đồng theo hướng liên kết. Hộ có kinh nghiệm hỗ trợ giống, kỹ thuật. Họ còn bao tiêu đầu ra cho các hộ trồng xung quanh. Nhiều người khi bắt đầu làm nông nghiệp thường lo nhất khâu bán. Nên mô hình có đầu ra ổn định giúp bà con yên tâm hơn phần nào. Tất nhiên, chuyện giá cả và hợp đồng bao tiêu thì bà con cần kiểm tra kỹ. Hãy thỏa thuận rõ ràng bằng văn bản trước khi tham gia.
Từ cây thô đến sản phẩm OCOP: câu chuyện tăng giá trị
Một điểm tôi thấy thú vị là bà con không chỉ bán cây thô. Qua chế biến, xáo tam phân được làm thành nhiều dòng sản phẩm. Có thể kể tới trà, trà ấm sắc hay dạng cao. Trong đó, mấy dòng đã đạt chứng nhận OCOP của địa phương.
Chuyện này cho thấy một điều tôi hay chia sẻ với bà con. Cùng một cây, nhưng nếu chịu khó chế biến sâu và làm thương hiệu thì giá trị sẽ khác hẳn. Nó khác xa so với bán nguyên liệu thô. Đây cũng là hướng đi mà nhiều cây dược liệu khác đang theo. Bà con có thể xem thêm góc nhìn tương tự qua bài cây đinh lăng và tiềm năng làm giàu từ sâm nhà nghèo ở Khánh Hòa.
Cách trồng và những mô hình canh tác bền vững
Nhiều người khi đi xem đất, tính chuyện trồng dược liệu thường hỏi tôi. Họ muốn biết trồng kiểu gì cho đỡ hại đất. Qua quan sát, tôi thấy bà con ở Khánh Hòa có mấy cách làm khá hay với cây này:
- Trồng xen canh: trồng xáo tam phân xen với xoài, đu đủ hoặc lan rừng. Cách này tận dụng diện tích, lấy ngắn nuôi dài.
- Nuôi cỏ dưỡng cây: giữ lại lớp cỏ tự nhiên để giữ ẩm cho đất và cho cây. Bà con không làm sạch trơ đất.
- Cải tạo đất: các mô hình trồng mới nhìn chung phát triển tích cực. Nó giúp cải tạo đất và ít gây hại môi trường.
Kỹ thuật nhân giống của mỗi loại dược liệu một khác. Nếu bà con quan tâm cách làm bài bản, có thể tham khảo thêm bài kỹ thuật trồng đinh lăng lấy củ bằng phương pháp chậu đôi. Bài đó giúp hình dung cách chăm cây dược liệu từ khâu giống.
Xáo tam phân đang phát triển ở những đâu tại Khánh Hòa?
Qua quá trình theo dõi thị trường, tôi thấy phong trào này lan ra khá nhiều nơi trong tỉnh Khánh Hòa. Nó dần hình thành các vùng nguyên liệu tập trung:
- Thị xã Ninh Hòa: khu vực quanh phường Hòa Thắng (trước đây là xã Ninh Phú), gần vùng núi Hòn Hèo.
- Huyện Diên Khánh: xã Diên Điền, vốn là vùng đất vườn khá hợp với cây dược liệu.
- Huyện Cam Lâm: xã Suối Dầu, nơi có nhiều diện tích đất nông nghiệp.
Nói về đất đai ở Cam Lâm hay các vùng nông nghiệp Khánh Hòa, tôi có một lời khuyên. Bà con nào tính mua đất làm vườn thì nên tìm hiểu kỹ quy hoạch và pháp lý. Đây là chuyện tôi luôn nhắc. Cây có quý đến mấy mà đất vướng quy hoạch thì cũng khó yên tâm làm lâu dài.
Vài lời gan ruột từ góc nhìn của tôi
Câu chuyện cây xáo tam phân ở Khánh Hòa, với tôi, đẹp ở nhiều điểm. Nó kết hợp được tri thức của bà con về cây rừng. Nó có sự chịu khó mày mò kỹ thuật. Và nó có cái nhìn xa khi biết chế biến sâu, làm thương hiệu. Từ một loài cây hoang suýt mất, nó thành cây góp phần đổi đời cho nhiều hộ.
Nhưng tôi cũng muốn nói thật lòng. Bất cứ mô hình nông nghiệp nào cũng có rủi ro. Rủi ro có thể đến từ đầu ra, giá cả hay sâu bệnh. Tôi không dám hứa trồng cây này là chắc chắn giàu. Bà con nên tham khảo nhiều nguồn. Hãy đi thực tế xem vườn và hỏi những người đã làm. Tùy từng trường hợp mà cân nhắc vốn liếng, đất đai của mình.
Ai đang tìm hướng làm ăn ở quê thì có thể đọc thêm bài 9 nghề thu nhập tốt tại nông thôn trên đất nông nghiệp. Bà con cũng có thể tham khảo cách làm giàu với cây trồng chủ lực qua bài sầu riêng Khánh Sơn và giống Musang King trên đất nông nghiệp.
Chúc bà con tỉnh táo, tìm hiểu kỹ. Mong bà con chọn được hướng đi phù hợp với mảnh đất, đồng vốn của mình.
Các địa danh có thật thuộc tỉnh Khánh Hòa đã dùng trong bài: núi Hòn Hèo, thị xã Ninh Hòa (phường Hòa Thắng, xã Ninh Phú cũ), huyện Diên Khánh (xã Diên Điền), huyện Cam Lâm (xã Suối Dầu).